Gwiazdozbiór: Kompas

Gwiazdozbiór: Kompas

Kompas jest gwiazdozbiorem półkuli południowej. Jego najjaśniejszą gwiazdą jest α Pyxidis. Znacznie ciekawsza do obserwacji jest jednak jego gwiazda T Pyxidis, wygasła już gwiazda o jasności obserwowanej do 15,8 mag, która w regularnych odstępach czasu wywołuje nową powrotną (wybuch jasności na powierzchni białego karła, spowodowany wybuchowym zapłonem wodoru w układzie podwójnym). T Pyxidis krąży wokół swojej wciąż aktywnej sąsiedniej gwiazdy w tak niewielkiej odległości, że odsysa z niej gaz. Gdy gaz ten opada na powierzchnię wygasłej gwiazdy, co jakiś czas dochodzi do eksplozji termojądrowych. Ostatnie wybuchy nowej miały miejsce w latach 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 i 2011. W tych momentach T Pyxidis osiągała jasność obserwowaną do 6,5 mag i można było ją dostrzec na firmamencie gołym okiem.

Historia

Francuski teolog Nicolas-Louis de Lacaille, który poświęcił życie astronomii, geodezji i matematyce, wprowadził 14 nowych gwiazdozbiorów półkuli południowej. W 1750 roku wyruszył w czteroletnią podróż na Przylądek Dobrej Nadziei, by m.in. obserwować gwiazdozbiory nieba południowego. Skatalogował przy tym prawie 10 000 gwiazd. Swoim nowym gwiazdozbiorom Nicolas-Louis de Lacaille nadawał przeważnie nazwy urządzeń technicznych. Tak powstały gwiazdozbiory Rzeźbiarz, Piec, Rylec, Pompa, Malarz, Mikroskop, Sieć, Oktant, Zegar, Kompas, Góra Stołowa, Luneta, Węgielnica i Cyrkiel. Ponadto podzielił wielki starożytny gwiazdozbiór Okręt Argo na trzy gwiazdozbiory: Kil, Rufę i Żagiel. Jego katalog gwiazd nieba południowego ukazał się w 1763 roku, rok po jego śmierci, pod tytułem „Coelum Australe Stelliferum”. Wspólną cechą jego 14 nowych gwiazdozbiorów jest to, że składają się ze stosunkowo słabych gwiazd.

Cztery najjaśniejsze gwiazdy Kompasu starożytni Grecy uważali za maszt Okrętu Argo, sam Kompas nie był jednak częścią tego antycznego gwiazdozbioru. W starożytności kompas okrętowy nie był zresztą jeszcze znany, ponieważ pierwszego kompasu magnetycznego Chińczycy użyli dopiero w XI wieku. Nicolas-Louis de Lacaille wprowadził Kompas po raz pierwszy w 1756 roku pod francuską nazwą „la Boussole”, a w 1763 roku zlatynizował ją do postaci „Pyxis Nautica”. Również w 1756 roku podzielił Okręt Argo na trzy osobne gwiazdozbiory, ponieważ wydawał mu się zbyt duży i nieprzejrzysty; ostatecznie podział ten ustalił w 1763 roku w swoim katalogu gwiazd. Tak powstały Kil (Carina), Rufa (Puppis) i Żagiel (Vela) okrętu.