Gwiazdozbiór: Krzyż

Gwiazdozbiór: Krzyż

Gwiazdozbiór Krzyża jest sercem półkuli południowej: to najmniejszy ze wszystkich gwiazdozbiorów, a zarazem najbardziej znany i podziwiany gwiazdozbiór półkuli południowej. Jego cztery najjaśniejsze gwiazdy, α Crucis (Acrux), β Crucis (Becrux), γ Crucis (Gacrux) i δ Crucis (Decrux), tworzą krzyż widoczny gołym okiem. Gwiazdozbiór ten najlepiej nadaje się do odnajdywania południowego bieguna niebieskiego: jeśli linię łączącą γ Crucis z α Crucis przedłużyć mniej więcej czteroipółkrotnie, trafia się niemal dokładnie w południowy biegun niebieski.

Gwiazdozbiór leży w Drodze Mlecznej, w obszarze bogatym w jasne gwiazdy, i ma obserwatorom sporo do zaoferowania. α Crucis i β Crucis zajmują na liście najjaśniejszych gwiazd 13. i 19. miejsce. W pobliżu szafirowoniebieskiej β Crucis, zwanej też Mimosą, pozornie znajduje się krwistoczerwona gwiazda węglowa, która w rzeczywistości jest znacznie dalej. Dalej na wschód, między α Crucis a β Crucis, leży słynny Worek Węgla – ciemna mgławica z gazu i pyłu, odległa o ponad 500 lat świetlnych. Wygląda jak dziura w jasno lśniącej Drodze Mlecznej. Niedaleko β Crucis leży ponadto przepiękna gromada otwarta, „Szkatułka z Klejnotami” NGC 4755. Przez lornetkę roztacza się wspaniały widok około 50 jasnych gwiazd, wśród nich błękitnych nadolbrzymów oraz położonego w środku żarzącego się czerwienią olbrzyma, który stanowi szczególną atrakcję.

Historia

Wskutek precesji osi Ziemi Krzyż znajdował się w starożytności dalej na północ na niebie i w południowej części basenu Morza Śródziemnego jeszcze do wczesnego średniowiecza był widoczny tuż nad południowym horyzontem. Dziś w całości można go zobaczyć tylko na południe od około 25 stopnia szerokości geograficznej północnej. Precesja powstaje dlatego, że Słońce i Księżyc przyciągają spłaszczoną, wirującą Ziemię; w ciągu około 25 800 lat oś Ziemi zatacza przy tym jeden pełny stożek. W czasach ukrzyżowania Chrystusa Krzyż znajdował się prawdopodobnie na horyzoncie. Według dawnych zapisów w Aleksandrii znano go jako „Thronus Caesaris” – na cześć cesarza Augusta (63 p.n.e. – 14 n.e.).

Choć ten układ gwiazd znany był od tysiącleci, nigdy nie stanowił osobnego gwiazdozbioru. Grecy widzieli w nim tylne nogi Centaura. Dopiero w XVI wieku europejscy żeglarze dostrzegli w nim krzyż, symbol swojej wiary, i wykorzystywali go jako drogowskaz do południowego bieguna niebieskiego. Według dawnych zapisów gwiazdozbiór przedstawiono po raz pierwszy pod koniec XVI wieku na globusie nieba Petrusa Planciusa (astronoma, teologa i kartografa, 1552–1622). Krzyż zdobi flagi Australii, Brazylii, Nowej Zelandii, Papui-Nowej Gwinei i Samoa.